Εκτύπωση του άρθρου

ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΙΡΩΝΙΑ

 

 

Υπάρχει μια δομική διαφορά ανάμεσα στη σάτιρα και την ειρωνεία που σπάνια αναδεικνύεται με σαφήνεια: μια διαφορά όχι τόνου ή έντασης, αλλά διαφορά τόπου. Ο σατιρικός ποιητής μιλά από έξω. Στοχεύει, χτυπά, καταγγέλλει, ενώ ο ίδιος παραμένει εκτός της πραγματικότητας που κρίνει. Ο ειρωνικός ποιητής, αντίθετα, μιλά από μέσα. Δεν αποκλείει τον εαυτό του από τα κρινόμενα — τον συμπεριλαμβάνει, και μάλιστα τον τοποθετεί συχνά στο κέντρο. Αυτή η διαφορά τόπου δεν είναι αισθητική λεπτομέρεια· είναι η ίδια η ρίζα από την οποία αναπτύσσονται διαφορετικές σχέσεις με τον κόσμο, με τον αναγνώστη, και — το πιο ενδιαφέρον — με τον ίδιο τον εαυτό του ποιητή.

Στη νεοελληνική ποίηση αυτή η διαφορά τόπου αντικατοπτρίζεται σε μια ευκρινή γραμμή: από τον Καρυωτάκη, σατιρικό και οξύ, που χτυπά από έξω αλλά δεν αποφεύγει να στραφεί και προς τον εαυτό του, στον Σεφέρη, που η σάτιρα γίνεται αμβλεία, βυθισμένη στη λύπη, χωρίς να εκτοξεύεται, και από εκεί στον Ν. Βαλαωρίτη, όπου η κατεύθυνση αλλάζει ριζικά: δεν έχουμε πια σάτιρα ή ειρωνεία με οπισθοβαρή τόνο, αλλά αυτοειρωνεία, ως μια πρωταρχική και συστατική στάση — ως ηρεμία απέναντι στο παράλογο.

Κι έτσι ανάμεσα στη σάτιρα και την ειρωνεία υπάρχει ένα τρίτο σχήμα, που κατέχει τη δική του ιδιότυπη θέση: η αυτοειρωνεία. Και σε αυτό το τρίτο σχήμα, πιστεύω, βρίσκεται κάτι που ίσως μόνο η ποίηση μπορεί να εκφράσει για την ανθρώπινη κατάσταση.

Ι. Η σάτιρα ως κατηγορηματική χειρονομία

Η σάτιρα έχει ηθικό πάθος. Αυτό το πάθος είναι η δύναμή της και ταυτόχρονα το όριό της. Στιγματίζει, διακωμωδεί, ξεσκεπάζει. Αποβλέπει — όπως λέει χαρακτηριστικά ο Θεσσαλονικιός ποιητής Τάσος Φάλκος (γ. 1937) — στο να «στιγματίσει την ευτέλεια και την ηθική κατωτερότητα» και να «ταρακουνήσει αυτούς που μένουν απαθείς μπροστά στην κτηνωδία». Πρόκειται για μια βαθιά κοινωνική και ηθική λειτουργία, που δεν υποτιμάται. Ο Αριστοφάνης, ο Γιουβενάλης (55‒135μ.Χ.), ο Swift (1667–1745) — η παράδοση είναι μεγάλη, πολύτιμη και αναντικατάστατη.

Όμως η σάτιρα, από τη φύση της, προϋποθέτει μια ασύμμετρη σχέση ανάμεσα στον ποιητή και το αντικείμενό του. Ο σατιρικός μιλά από τη θέση του κριτή — και ο κριτής εξ ορισμού δεν κάθεται στο εδώλιο. Αυτό δεν σημαίνει ότι η σάτιρα είναι ανέντιμη ή αλαζονική. Σημαίνει μόνο ότι ο σατιριστής τείνει να αποκλείει τον εαυτό του από τα κρινόμενα — ακόμα και όταν δεν το επιλέγει συνειδητά.

Ο Νάνος Βαλαωρίτης (1921–2019) συνοψίζει τα παραπάνω με ακρίβεια: η σάτιρα «απευθύνεται εναντίον προσώπων και πραγμάτων που τα διακωμωδεί. Είναι κακιά, συνήθως, αμείλικτη, και συχνά άδικη». Η λέξη «άδικη» εδώ είναι το κλειδί — όχι ως ηθική καταδίκη, αλλά ως ακριβής λειτουργική περιγραφή: η σάτιρα απλοποιεί, καρφώνει, αρνείται την πολυπλοκότητα του κρινόμενου. Πρέπει εκ των πραγμάτων να το κάνει αυτό για να χτυπήσει αποτελεσματικά.

Στον Φάλκο, ενδεικτικά, αυτή η λειτουργία φτάνει στα άκρα της δυναμικής της. Ο σατιρικός του λόγος είναι άγριος και σκυθρωπός — δεν σε καλεί να γελάσεις, αλλά να αναστατωθείς. Έχουμε να κάνουμε με την ποίηση κάποιου που η ίδια η πραγματικότητα τον συνθλίβει και αγωνίζεται να επιζήσει χτυπώντας άγρια το κακό που τον εξουθενώνει. Γράφει στον «Ντίρο βασιλιά», εννοώντας τον ποιητή Ντίνο Χριστιανόπουλο (1931‒2020), αναφερόμενος στον εαυτό του:

Εμείς με σίδερο καυτό στήνουμε ζωντανό μνημείο,
για να γελούν οι σοβαροί και να φοβούνται οι φαύλοι.

Σε αυτό το έμμετρο μυθιστόρημα, που απαρτίζεται από σάτιρες, θίγει καυτά θέματα της εποχής, την έλλειψη ή τη διαστροφή των αξιών, τη διαφθορά σε όλα τα επίπεδα, την ασυνειδησία κτλ. Αλλά ακριβώς εδώ ανακύπτει το κυρίως ερώτημα που ο ίδιος ο Φάλκος δεν αποφεύγει: από πού μιλάς; Κι ως τι;  

Ένα ερώτημα που δεν είναι κατηγορία. Είναι η ίδια η δομική απαίτηση της σάτιρας που το γεννά: για να στοχεύεις χρειάζεσαι απόσταση, και η απόσταση αυτή σε τοποθετεί αναπόφευκτα σε μια θέση εκτός. Μας βλέπει με τα κιάλια από την Ελβετία, που έλεγε ο Ντοστογιέφσκι στον Τουργκένιεφ. Ο Φάλκος το γνωρίζει — γι’ αυτό επιδιώκει να παντρέψει τη σάτιρα και το δράμα, να προσθέσει στο χτύπημα και κάτι από την ανθρώπινη διάσταση του χτυπημένου. Αλλά και αυτή η επιδίωξη μαρτυρά ότι η καθαρή σάτιρα γνωρίζει το όριό της. Κι ως τέτοια, εμένα τουλάχιστον προσωπικά, δεν μου ταιριάζει. Παραθέτω το ποίημα «Η ντουντούκα»:

Για να τραβώ την προσοχή και για να εξουσιάζω,
από παιδί συνήθισα να σκούζω, να πλαντάζω,
ωσότου κάποιοι συνετοί με χώσανε στο στόμα
κάποια ντουντούκα παιδική, που τη φυλάγω ακόμα.
Ελπίζανε, σφυρίζοντας, να βγάλω τον σκασμό μου,
μα εγώ με τη ντουντούκα αυτή βρήκα τον προορισμό μου,
να διαλαλώ τη δόξα μου και την υπεροχή μου,
πριν να μπορώ μονάχος μου να βάλω το βρακί μου!
Απ’ το πολύ το σφύριγμα μίκρυνε το κεφάλι
και φύτρωσε στη θέση του μια σάλπιγγα μεγάλη!

ΙΙ. Η ειρωνεία ως «ενδόκοσμη» λειτουργία

Η ειρωνεία δεν χτυπά — αποκαλύπτει. Και η βασική διαφορά από τη σάτιρα δεν είναι στην ένταση αλλά στην κατεύθυνση: η ειρωνεία κινείται από μέσα προς τα έξω, όχι από έξω προς τα μέσα. Ο ειρωνικός ποιητής ξεκινά από τον εαυτό του — από τη δική του εμπλοκή στο παράλογο που παρατηρεί — και από εκεί επεκτείνεται προς τον κόσμο.

Αυτό έχει μια σημαντική συνέπεια για τον αναγνώστη: ο ειρωνικός ποιητής δεν τον καλεί να τοποθετηθεί απέναντι σε κάτι — τον καλεί να αναγνωρίσει τον εαυτό του μέσα σε κάτι. Το χιούμορ, λέει ο Βαλαωρίτης, «κάνει τον θεατή-αναγνώστη να συμπάσχει και ν’ αναγνωρίζει εκεί μέσα τη μοίρα του και τη δικιά του περίπτωση». Η ειρωνεία ενσωματώνει, δεν αποβάλλει.

Στη νεοελληνική ποίηση, αυτή η γραμμή τρέχει μέσα από τον Καρυωτάκη — αλλά με τρόπο που αξίζει να εξεταστεί. Η σάτιρα του Καρυωτάκη είναι ανελέητη. Έχει κάτι από το αδυσώπητο της σάτιρας, αλλά στρέφεται και προς τον ίδιο τον ποιητή. Στο ποίημα «Πρέβεζα» (1927), το σατιρικό βλέμμα σαρώνει τα πάντα χωρίς διάκριση:

Θάνατος είναι οι κάργες που χτυπιούνται
στους μαύρους τοίχους και στα κεραμίδια,
θάνατος οι γυναίκες που αγαπιούνται
καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια.

Θάνατος ο αστυνόμος που διπλώνει,
για να ζυγίσει μια «ελλειπή» μερίδα,
θάνατος τα ζουμπούλια στο μπαλκόνι
κι ο δάσκαλος με την εφημερίδα.

[…]

Περπατώντας αργά στην προκυμαία,
«υπάρχω;» λες, κ’ ύστερα «δεν υπάρχεις!»
                                   
                                                         («Πρέβεζα», Ελεγεία και Σάτιρες, 1927)

Εδώ η σάτιρα ενώ ξεκινά από την επαρχιακή μιζέρια, την ανία, και τη συμβατικότητα της εποχής, ξεφεύγει από τους άλλους και αγγίζει τον ίδιο τον ποιητή: «υπάρχω; — δεν υπάρχεις!», καταλήγει. Αυτός ο στίχος είναι κομβικός — είναι η στιγμή που η σάτιρα αγγίζει την αυτοειρωνεία, αλλά δεν φτάνει σε αυτήν. Γιατί εδώ δεν έχουμε αποδοχή — έχουμε άρνηση. Η απάντηση «δεν υπάρχεις» είναι αγωνιώδης, όχι ήρεμη. Ο Καρυωτάκης δεν ξεμπερδεύει — αηδιάζει. Και αυτή η αηδία, που τα περιλαμβάνει όλα, δεν αφήνει στον ποιητή θέση να σταθεί.

Στον Σεφέρη η κατεύθυνση αρχίζει να αλλάζει — αλλά σε δύο βήματα. Στον «Μαθιό Πασκάλη» (1937) ο ποιητής δεν κρίνει από απόσταση: είναι μέσα στο ποίημα, καπνίζει, κατεβαίνει τα σκαλοπάτια που δεν τελειώνουν. Η ειρωνεία δεν απευθύνεται προς τα έξω, αλλά προς την ίδια την κατάσταση του να είσαι απλά παρών — μια ενδιάμεση στάση όπου ο ποιητής συμπεριλαμβάνεται στο κρινόμενο, χωρίς όμως την ηρεμία της αυτοειρωνείας. Με μελαγχολία, όχι όμως και με αποδοχή:

Καπνίζω χωρίς να σταματήσω απ’ το πρωί
αν σταματήσω τα τριαντάφυλλα θα μ’ αγκαλιάσουν
μ’ αγκάθια και με ξεφυλλισμένα πέταλα θα με πνίξουν

[…]

Κατεβαίνω καπνίζοντας ολοένα, τα σκαλοπάτια
τα τριαντάφυλλα κατεβαίνουν μαζί μου ερεθισμένα
κι έχουνε κάτι στο φέρσιμό τους απ’ τη φωνή
στη ρίζα της κραυγής εκεί που αρχίζει
να φωνάζει ο άνθρωπος: «μάνα» ή «βοήθεια»
ή τις μικρές άσπρες φωνές του έρωτα.

            («Ο Μαθιός Πασκάλης ανάμεσα στα τριαντάφυλλα», Κορυτσά 1937)

Ο Σεφέρης εδώ δεν παρατηρεί — υπομένει. Καπνίζει για να μην τον πνίξουν τα τριαντάφυλλα: η ίδια η πράξη της γραφής γίνεται άμυνα. Δεν γελά με τον εαυτό του, δεν τον κρίνει — τον κουβαλά. Αυτό είναι το ενδιάμεσο σχήμα: η παρουσία χωρίς απόσταση, η συμμετοχή χωρίς αποδοχή.

Στον «Τελευταίο Σταθμό» η κατεύθυνση γίνεται πιο εξωστρεφής — αλλά η κρίση εξακολουθεί να μην εκτοξεύεται· παρατηρείται, και η παρατήρηση φέρει μέσα της τη λύπη:

ψυχές μαραγκιασμένες από δημόσιες αμαρτίες,
καθένας κι ένα αξίωμα σαν το πουλί μες στο κλουβί του.

                      («Τελευταίος Σταθμός», Ημερολόγιο Καταστρώματος Β', 1944)

Το «αξίωμα σαν το πουλί μες στο κλουβί του» είναι σατιρική διαπίστωση — αλλά λέγεται χωρίς οργή, μέσα από μια ελεγειακή κίνηση. Ο Σεφέρης δεν χτυπά τους «μαραγκιασμένους» — τους παρατηρεί, και η ίδια η παρατήρηση φέρει μέσα της όχι κάτι από τη συμπόνια, ούτε και τη συνενοχή, αλλά μια κάποιου τύπου συμμετοχή. Έτσι ολοκληρώνεται η κίνηση μέσα στον ίδιο τον Σεφέρη: από τον ποιητή που υπομένει (Μαθιός Πασκάλης) στον ποιητή που παρατηρεί (Τελευταίος Σταθμός) — η απόσταση μεγαλώνει, αλλά η λύπη παραμένει εκεί. Ενώ στον Νάνο Βαλαωρίτη η κατεύθυνση αλλάζει ριζικά: δεν έχουμε πια σάτιρα ή ειρωνεία, αλλά αυτοειρωνεία. Η αυτοειρωνεία ως μια πρωταρχική και συστατική στάση.

ΙΙΙ. Η αυτοειρωνεία ως ενδιάμεσο σχήμα — και πολύ περισσότερο

Η αυτοειρωνεία δεν βρίσκεται απλώς στο μέσον μιας κλίμακας ανάμεσα στη σάτιρα και την ειρωνεία. Έχει τη δική της ιδιοτυπία — τη δική της λογική και τη δική της υπαρξιακή βαρύτητα.

Δεν είναι ούτε επίθεση προς τα έξω, ούτε συμπόνια προς τα μέσα. Είναι αναγνώριση. Ο ποιητής αναγνωρίζει τη δική του θέση μέσα στο παράλογο που κοιτάζει, χωρίς να καταρρέει μέσα σε αυτό. Κρατά μια ελάχιστη απόσταση από τον εαυτό του — ακριβώς αρκετή ώστε να τον δει.

Αυτό σημαίνει ότι η αυτοειρωνεία είναι και μια ηθική χειρονομία — ίσως η πιο δίκαιη από τα τρία σχήματα. Αποτρέπει την αλαζονεία της σάτιρας (το «από πού μιλάς;») χωρίς να εγκαταλείπει την κριτική ματιά. Ο ποιητής δεν εξαιρεί τον εαυτό του — επομένως το κρινόμενο γίνεται πιο πλατύ, πιο ανθρώπινο, πιο αληθινό. Κι εκεί, ακριβώς, συμπεριλαμβάνεται και ο αναγνώστης: όχι ως θεατής μιας επίθεσης, αλλά ως συμμέτοχος σε μια κοινή κατάσταση.

Στον Νάνο Βαλαωρίτη, η αυτοειρωνεία έχει μια ακόμη πιο ριζική διάσταση: στρέφεται μέχρι και εναντίον του ίδιου του ποιητικού εγχειρήματος. Διαβάζουμε στο ποίημα «Κάποιος» (Η Ανισόρροπη Μούσα):

Κάποιος μου λέει, δεν είμαι εγώ, που γράφω αυτή την ώρα
μα ένα χέρι ελαστικό που σπρώχνει το δικό μου

Ο ποιητής αμφιβάλλει για τον εαυτό του ως ποιητή — και αυτή η αμφιβολία δεν τον παραλύει. Τον ελευθερώνει. Γιατί αν δεν είναι «εγώ» αυτός που γράφει, τότε η γλώσσα μπορεί να κινηθεί πέρα από τα όρια του εγώ και να πει πράγματα που το εγώ, με την αγκύλωσή του, δεν θα τολμούσε.

Στο ποίημα «ΧΧΙ» (Κύριο Σώμα) η αυτοειρωνεία ανοίγεται σε μια ρητή οντολογική διαδικασία:

Πρέπει να κάνεις τρεις φορές το γύρο του εαυτού σου
Μια να σου φύγει η εντύπωση πως είσαι μόνο ένας
Δυο για να δεις πώς ήτανε άλλοι χιλιάδες μέσα σου
Τρεις για να βρεις την άκρη σου το μέρος που τελειώνεις

Δεν αρκεί να δεις τον εαυτό σου — πρέπει να κάνεις τρεις φορές τον κύκλο. Η αυτοειρωνεία δεν είναι μια απλή διαπίστωση, αλλά μια διαδικασία: αποχωρισμός, αναγνώριση πολλαπλότητας, εύρεση ορίου, μετατοπιζόμενες οπτικές γωνίες, μια άλλου τύπου συμμετοχή. Στίχοι που μας κάνουν και να γελούμε. Κι όμως ως απόηχος ακολουθεί μια πίκρα, έστω ένας μετεωρισμός, ένα κάποιο τρέμουλο όπου τα όρια και εμείς, μεταβλητά, γινόμαστε ένα.

Κι είναι ακριβώς εδώ που ο Βαλαωρίτης ορίζει τη δική του θέση με τον πιο άμεσο τρόπο: η αυτοειρωνεία του, λέει ο ίδιος, «δεν ταυτίζεται με τη σάτιρα καθότι ο ποιητής πονά και συμμετέχει». Το «πονά και συμμετέχει» είναι το κλειδί που ξεχωρίζει την αυτοειρωνεία από κάθε άλλο σχήμα: δεν είναι θεατής, δεν είναι κριτής, δεν βρίσκεται σε ασφαλή απόσταση. Είναι μέσα — και ξέρει ότι είναι μέσα.

ΙV. «Κάποτε θα πούνε μπάστα» — το ξεμπέρδεμα ως στάση

Υπάρχει ένας στίχος στον οποίο η αυτοειρωνεία του Βαλαωρίτη φτάνει στην πιο συμπυκνωμένη της έκφραση. Γράφει στο «Ημερομηνία λήξης»:

τα γυαλιά μου — τα ποιήματά μου τα δοκίμιά μου
όλα μου τα όργανα — κάποτε θα πούνε μπάστα

Η φράση αυτή δεν εκφέρεται ως κραυγή: «τα γυαλιά μου […] θα πούνε μπάστα». Δεν είναι απόγνωση, δεν είναι παράπονο, δεν είναι ούτε μια ηρωική διαπίστωση της θνητότητας. Λέγεται με την ίδια ηρεμία με την οποία λες «κάποτε θα βραδιάσει».

Αυτή η ηρεμία είναι το κλειδί. Το παράλογο του κόσμου — το αδιέξοδο της ανθρώπινης κατάστασης, η «ημερομηνία λήξης» που φέρει κάθε πράγμα και κάθε ον — δεν αντιμετωπίζεται εδώ ούτε με αντίσταση ούτε με υποταγή. Αντιμετωπίζεται με κάτι που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ξεμπέρδεμα: μια αποδοχή που δεν είναι παθητική, αλλά δεν είναι και ηρωική. Είναι απλώς ώριμη.

Εδώ βρίσκεται η λεπτή αλλά κρίσιμη διαφορά από τον Καμύ. Ο Σίσυφος αντιστέκεται στο παράλογο — και πρέπει να τον φανταστούμε ευτυχισμένο μέσα στη συνειδητή αντίστασή του. Πρόκειται για μια στάση ηρωική: ο άνθρωπος έναντι του παραλόγου, σε ισοπαλία που ποτέ δεν λύνεται. Ο Βαλαωρίτης έχει προχωρήσει ένα βήμα παρακάτω. Δεν αντιστέκεται — ξεμπερδεύει. Το «μπάστα» δεν είναι ηρωισμός. Είναι κάτι πιο ώριμο και πιο ανθρώπινο από τον ηρωισμό: η στιγμή που το ον αναγνωρίζει τα όριά του, τα αποδέχεται χωρίς πόζα, και βρίσκει σε αυτή την αποδοχή μια περίεργη ελαφρότητα.

Όχι επιπολαιότητα — αλλά την ελαφρότητα που έρχεται μετά από ένα βαρύ φορτίο.

V. Αυτοειρωνεύομαι, άρα υπάρχω

Μπορούμε τώρα να επιστρέψουμε στο ερώτημα που θέσαμε εξ αρχής — με μια ωστόσο μετατόπιση. Δεν είναι μόνο «πού βρίσκεται ο ποιητής σε σχέση με αυτό που κρίνει». Είναι: τι είδος υπαρκτικής στάσης αντιστοιχεί στο κάθε σχήμα;

Η σάτιρα αντιστοιχεί σε μια στάση αντίθεσης: ο ποιητής εναντίον του κόσμου. Η ειρωνεία αντιστοιχεί σε μια στάση συμμετοχής: ο ποιητής μέσα στον κόσμο, συμπάσχοντας. Η αυτοειρωνεία αντιστοιχεί σε κάτι πιο σύνθετο: σε μια στάση βιώσιμης συνύπαρξης με το παράλογο. Δεν αντιτίθεμαι στον κόσμο, δεν αγνοώ την παραξενιά ή την ανοικειότητά του, αλλά δεν σπαράσσομαι και από αυτήν. Την έχω αναγνωρίσει, την έχω ενσωματώσει, και εξακολουθώ να κινούμαι. Έστω και μες στη χαρμολύπη, μειδιώντας.

«Αυτοειρωνεύομαι, άρα [ομαλά] υπάρχω» — αλλά όχι με την καρτεσιανή έννοια της βεβαιότητας που προκύπτει από τη σκέψη. Εδώ, αντίθετα, η αμφιβολία — για τον εαυτό, για τον κόσμο, για την ποίηση — είναι αυτή που τεκμηριώνει την ύπαρξη. Υπάρχω γιατί μπορώ να δω τον εαυτό μου από έξω χωρίς να τον εγκαταλείψω. Γιατί μπορώ να πω «κάποτε θα πούνε μπάστα» με την ίδια ηρεμία με την οποία λέω «κάποτε θα βραδιάσει» — και να συνεχίσω να γράφω.

Αυτή η σύμπνοια με τον κόσμο χωρίς τριβή και ένταση δεν είναι αδιαφορία. Είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς πάλης — πάλης με τον εαυτό πρώτα, και μετά με τον κόσμο. Όταν αυτή η πάλη φτάνει στο τέλος της — όταν κανείς έχει πάψει να φοβάται το αδιέξοδο, αφού το έχει αναγνωρίσει ως αναπόδραστο — τότε μπορεί να αναδυθεί αυτή η ελαφρότητα. Αυτή η ηρεμία στην ανακοίνωση του «μπάστα». Ίσως, όπως και η ήρεμη αποδοχή του νερού στο πρόσωπο κατά το ντους, αντί του «Λυπούμαι γιατί άφησα να περάσει ένα πλατύ ποτάμι μέσα από τα δάχτυλά μου / χωρίς να πιω ούτε μια στάλα» (Γ. Σεφέρης, «ΙΗ΄», Μυθιστόρημα).

VΙ. Η αυτοειρωνεία ως ελευθερία — και ως κοσμολογική στάση

Υπάρχει τέλος μια ακόμα διάσταση που αξίζει να επισημανθεί. Η σάτιρα, ως κοινωνικό και ηθικό εγχείρημα, είναι κατ’ ανάγκην δεμένη με το συγκεκριμένο — με συγκεκριμένες αδικίες, πρόσωπα, στιγμές. Γι’ αυτό και ο Φάλκος επισημαίνει ότι η σάτιρα «μπορεί να παλιώσει και να αρχειοθετηθεί στο παρελθόν ευκολότερα από άλλα λογοτεχνικά είδη». Αυτό δεν είναι μειονέκτημα — είναι η ίδια η φύση της: η σάτιρα είναι ηθική και κοινωνική, αφορά τη συμπεριφορά των ανθρώπων μέσα στον κόσμο.

Η αυτοειρωνεία, απεναντίας, και ειδικά στην έκφρασή της στον Βαλαωρίτη, έχει κοσμολογική διάσταση: αφορά τη θέση του ανθρώπου μέσα στο υπαρκτό, στον «χαμένο κόσμο» όπου τα νεφελώματα και οι Γαλαξίες θα φαγωθούν και ο ήλιος και το φεγγάρι θα φαγωθούν από τους δράκους. Σε αυτό το επίπεδο, η αυτοειρωνεία δεν είναι μόνο ηθική ή αισθητική — είναι φιλοσοφική στάση. Ο ποιητής δεν κρίνει συμπεριφορές, κρίνει το ίδιο το γεγονός της ύπαρξης — και συμπεριλαμβάνει τον εαυτό του σε αυτή την κρίση.

Αυτή η κοσμολογική αυτοειρωνεία είναι που δίνει στον Βαλαωρίτη αυτή την ιδιόμορφη ελαφρότητα — αντιηρωικός κατά βάθος, αισιόδοξος στην ψυχοσύστασή του, αν και απαισιόδοξος στην πρόβλεψή του. Η αυτοειρωνεία δεν τον αφήνει να πέσει ούτε στην απόγνωση ούτε στον ηρωισμό. Τον κρατά σε μια ισορροπία που είναι — και αυτό είναι το παράδοξό της — πιο σταθερή από τον ηρωισμό.

Γιατί ο ηρωισμός απαιτεί να αντιστέκεσαι σε κάτι. Κι αυτή σαφώς δεν είναι μια εποχή για ήρωες. Κι όταν δεν υπάρχει πια τίποτα να αντισταθείς — όταν έχεις φτάσει στο σημείο να πεις «μπάστα» με την ίδια ηρεμία με την οποία λες «βραδιάζει» — τότε η μόνη συνεπής στάση είναι η αυτοειρωνεία. Η αναγνώριση χωρίς πόζα. Η ύπαρξη χωρίς ψευδαισθήσεις — και, ακριβώς γι’ αυτό, η ύπαρξη καθίσταται ελεύθερη και εν μέρει — ή εν τέλει — ομαλή.

 

 

Στα μακρινά φοιτητικά μου χρόνια ένας γηραιός – όπως τουλάχιστον μου φαινόταν τότε -  βιβλιοθηκάριος, την ώρα που επέστρεφα την Πολιτεία του Πλάτωνα, με κοίταξε πάνω από τα πρεσβυωπικά του γυαλιά και μου είπε ψιθυριστά «Πρόσεχε, αυτά τα βιβλία δαγκώνουν». Τότε, μέσα στην έπαρση της νεανικής μου φιλαναγνωσίας, εξέλαβα την παρατήρησή του ως ένα χαριτωμένο, γραφικό αστείο. Χρειάστηκε να περάσουν χρόνια, να ξαναδιαβάσω προσεκτικά την Πολιτεία μαζί με ακόμα μερικές χιλιάδες σελίδες και κυρίως να υποστώ τις ανάλογες διαψεύσεις της δικής μου, μικροκοσμικής πορείας για να κατανοήσω ότι εκείνο το «δάγκωμα» δεν ήταν παρά η πρώτη μου συνειδητή επαφή με το πιο κομψό, αλλά και το πιο αμείλικτο εργαλείο της ανθρώπινης διάνοιας: την ειρωνεία.

Τι είναι όμως, σε τελική ανάλυση, αυτή η πολυμήχανη έννοια; Στοχαστές και δημιουργοί επιχείρησαν επί ματαίω να την εγκλωβίσουν σε στενούς ορισμούς, οριοθετώντας τη συχνά ως μια απλή ρητορική, αριστοτεχνική «φιγούρα», όπου το λεκτικό σημαίνον αντιστρέφει το σημαινόμενό του. Ωστόσο, η ειρωνεία στη λογοτεχνική της μετουσίωση υπερβαίνει κατά πολύ το σχήμα λόγου.

Για να ιχνηλατήσουμε τα είδη της ειρωνείας, οφείλουμε να επιστρέψουμε στην κοιτίδα της, εκεί όπου η λέξη απέκτησε το πρώτο της φιλοσοφικό και δραματικό βάρος. Η πρωταρχική μορφή, η λεκτική ειρωνεία, ξεκινά ως ένα παιχνίδι απόκρυψης. Ο ομιλών λέει κάτι, εννοώντας το ακριβώς αντίθετο, βασιζόμενος στην πνευματική συνενοχή του ακροατή του. Είναι η μέθοδος του Σωκράτη, ο οποίος, φορώντας τη μάσκα της άγνοιας, ξεσκεπάζει με πολλά ψιμύθια την ψευδοεπιστήμη των απανταχού δοκησίσοφων, των επαϊόντων, των σοφιστών.

Καθώς όμως η λογοτεχνία ωριμάζει, η ειρωνεία μετατοπίζεται από το επίπεδο της φράσης στο επίπεδο της δομής. Εμφανίζεται έτσι η δραματική ή τραγική ειρωνεία, η οποία δεν βασίζεται στη δισημία ή την αμφισημία των λέξεων, αλλά στην ανισότητα της γνώσης. Εδώ, ο αναγνώστης ή ο θεατής μετατρέπεται σε έναν προνομιούχο αλλά ανήμπορο μάρτυρα. Γνωρίζει την αλήθεια που ο ήρωας αγνοεί, παρακολουθώντας τον να βαδίζει με μαθηματική ακρίβεια προς τον όλεθρό του.

Στους νεότερους χρόνους, ιδιαίτερα με την έλευση του Ρομαντισμού, η ειρωνεία υφίσταται μια ριζική μεταμόρφωση. Αποσπάται από το θεατρικό σανίδι και εισβάλλει στον εσωτερικό κόσμο του δημιουργού ως ρομαντική ειρωνεία. Ο συγγραφέας δεν είναι πλέον ένας απλός αφηγητής, αλλά ένας αποστασιοποιημένος θεός που δημιουργεί έναν κόσμο και, την ίδια στιγμή, καταστρέφει την ψευδαισθητική του πραγματικότητα, υπενθυμίζοντας στον αναγνώστη τη συμβατικότητα του έργου τέχνης.

Τέλος, στην αυγή του εικοστού αιώνα, η ειρωνεία προσλαμβάνει κοσμολογικές διαστάσεις. Μετατρέπεται σε κοσμική ειρωνεία (irony of fate). Εδώ, ο αντίπαλος δεν είναι ένας άλλος άνθρωπος, ούτε μια παρεξήγηση, αλλά το ίδιο το Σύμπαν, η Μοίρα ή η Ιστορία. Οι ανθρώπινες προσπάθειες, οι μικρότερες ή μεγαλύτερες επαναστάσεις μας, αντιμετωπίζονται από τις ανώτερες δυνάμεις με μια παγερή, αδιάφορη σιωπή, μετατρέποντας τις επιδιώξεις μας σε θλιβερές καρικατούρες.

Αυτές οι θεωρητικές κατηγοριοποιήσεις θα παρέμεναν σχήματα κενά αν δεν είχαν σαρκωθεί σε κορυφαίες στιγμές της παγκόσμιας και εγχώριας λογοτεχνικής παραγωγής. Ας αναλογιστούμε, για παράδειγμα, την τραγική ειρωνεία στον Οιδίποδα Τύραννο του Σοφοκλή. Όταν ο Οιδίποδας εξαπολύει μύδρους ενάντια στον φονιά του Λαΐου, υποσχόμενος να τον εξορίσει και να τον τιμωρήσει, ο θεατής ριγοί. Η αλήθεια, μιαν άσπρη κιμωλία στον «μαυροπίνακα» της μοίρας του, θα γίνει ο «Κύκλος» του Μπρεχτ που θα τον παγιδεύσει και, τελικά, θα τον καταστρέψει. Γιατί, ενώ ο βασιλιάς των Θηβών προσπαθεί τραγικά να οριοθετήσει την έρευνά του, αγνοεί ότι ο θύτης, ο μιαρός που αναζητά, είναι ο ίδιος του ο εαυτός. Κάθε του λόγος, κάθε του βήμα προς την αλήθεια είναι ένα βήμα προς την αυτοτύφλωση.

Στο πεδίο της λεκτικής και κοινωνικής ειρωνείας, η δυτική παράδοση χρωστά πολλά στην Jane Austen. Στο Περηφάνια και Προκατάληψη, η εναρκτήρια φράση «Είναι μια αλήθεια οικουμενικά αποδεκτή, ότι ένας ελεύθερος άνδρας με μεγάλη περιουσία πρέπει να έχει ανάγκη από μια σύζυγο» αποτελεί το απόλυτο υπόδειγμα ειρωνικής ανατροπής. Η Austen δεν περιγράφει μια πραγματικότητα· σατιρίζει με λεπτότητα τις αγωνιώδεις προσπάθειες της επαρχιακής αστικής τάξης να εξασφαλίσει μια υλική αποκατάσταση, μετατρέποντας τον γάμο από πεδίο συναισθήματος σε σκάκι οικονομικών συμφερόντων.

Περνώντας στη ρομαντική ειρωνεία, ο Miguel de Cervantes με τον Δον Κιχώτη παραδίδει μαθήματα λογοτεχνικής αποστασιοποίησης. Ο «Ιππότης της Ελεεινής Μορφής» μάχεται με ανεμόμυλους, δοκιμάζοντας να βγει από το «ψέμα και τη μετριότητα» του πεζού του παρόντος μέσα από τα ιπποτικά μυθιστορήματα. Όμως ο Cervantes διακόπτει την αφήγηση, συνομιλεί με υποτιθέμενους Άραβες μεταφραστές, σχολιάζει την ίδια τη συγγραφική του προσπάθεια και, τελικά, αποδομεί το κείμενο που συνθέτει, αφήνοντας τον ήρωά του μετέωρο ανάμεσα στο όνειρο και την ωμή πραγματικότητα.

Και βέβαια, δεν μπορούμε να προσπεράσουμε την κοσμική ειρωνεία που διαπερνά το έργο του Thomas Hardy ή του Franz Kafka. Στη Δίκη, ο Γιόζεφ Κ. συλλαμβάνεται ένα πρωί χωρίς να έχει κάνει τίποτα κακό. Αναζητά το δίκιο του, τρέχει σε σκοτεινά δικαστήρια, μιλά με δικηγόρους, ψάχνει για να βρει τα όνειρά του ή έστω μια λογική επεξήγηση, για να καταλήξει να εκτελεστεί «σαν σκύλος» σε ένα εγκαταλελειμμένο νταμάρι. Το Σύμπαν του Κάφκα ειρωνεύεται την ίδια την ανάγκη του ανθρώπου για νόημα.

Στην ελληνική ποίηση, αντίστοιχα, ο μεγάλος τεχνίτης της ειρωνείας είναι αναμφίβολα ο Κωνσταντίνος Καβάφης. Για παράδειγμα, στο ποίημά του Αλεξανδρινοί Βασιλείς, η ειρωνεία γίνεται ιστορική και πολιτική. Η αυλή των Πτολεμαίων διοργανώνει μια λαμπρή τελετή, γεμάτη πολυτέλεια, μετάξια και παιάνες, για να ανακηρύξει τα παιδιά της Κλεοπάτρας βασιλείς ανύπαρκτων ή χαμένων χωρών. Οι Αλεξανδρινοί τρέχουν να δουν τη γιορτή, ενθουσιάζονται, χειροκροτούν «κι ήξευραν βέβαια μια λέξη τι άξιζαν αυτά, τι κούφια λόγια ήσανε αυτές οι βασιλείες». Ο Καβάφης, με ένα μειδίαμα γεμάτο κατανόηση και πικρία, αποτυπώνει το μεγαλείο που συνυπάρχει με την παρακμή, την ιστορική μάσκα που κρύβει την επερχόμενη καταστροφή.

Το πιο γοητευτικό, ωστόσο, χαρακτηριστικό της ειρωνείας δεν βρίσκεται ίσως στις σελίδες των βιβλίων, αλλά στον τρόπο με τον οποίο ξεγλιστρά από αυτές για να κυριεύσει, με μια σχεδόν εκδικητική διάθεση, τις ζωές των ίδιων των λογοτεχνών. Υπάρχει μια παράξενη, σχεδόν μεταφυσική συμμετρία ανάμεσα στο έργο ενός συγγραφέα και στο πεπρωμένο του, λες και η Μοίρα αρέσκεται να αντιγράφει τα ειρωνικά τεχνάσματα της πρόζας τους.

Ας στρέψουμε το βλέμμα στον Albert Camus. Ο άνθρωπος που αφιέρωσε το φιλοσοφικό και λογοτεχνικό του έργο στην ανάλυση του Παραλόγου, ο δημιουργός που διακήρυξε ότι ο πιο αξιοπρεπής τρόπος να ζει κανείς είναι να αναγνωρίζει την τυχαιότητα της ύπαρξης, βρήκε τον θάνατο σε ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Το ειρωνικό χτύπημα της μοίρας; Στην τσέπη του βρέθηκε ένα αχρησιμοποίητο εισιτήριο τρένου. Είχε αποφασίσει την τελευταία στιγμή να μην ταξιδέψει με τον σιδηρόδρομο, ύστερα από τις επίμονες παραινέσεις του εκδότη του, Michel Gallimard. Το Σύμπαν, αναμφίβολα, εκτίμησε το χιούμορ του Μύθου του Σισύφου και αποφάσισε να γράψει το δικό του, οριστικό φινάλε.

Παρόμοια πικρή σάτιρα επιφύλαξε η ζωή και για τον Oscar Wilde, τον πρίγκιπα του ευφυολογήματος και της αισθητικής εκζήτησης. Ο Wilde, ο οποίος έγραψε στο Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι για τη φθορά που κρύβεται πίσω από την ωραία επιφάνεια και για την υποκρισία της βικτοριανής κοινωνίας, οδηγήθηκε σε μια δημόσια, εξευτελιστική δίκη εξαιτίας της ίδιας του της υπεροψίας. Πίστεψε ότι θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει το πνεύμα του στα δικαστήρια για να νικήσει τον πουριτανισμό της εποχής του. Το αποτέλεσμα; Δύο χρόνια καταναγκαστικών έργων, η ολοκληρωτική οικονομική και κοινωνική καταστροφή, και ένας μοναχικός θάνατος σε ένα φτηνό ξενοδοχείο του Παρισιού. Εκεί, κοιτάζοντας την άσχημη ταπετσαρία του δωματίου, πρόφερε τα τελευταία του λόγια: «Ένας από τους δύο μας πρέπει να φύγει».

Στα καθ' ημάς, η περίπτωση του Κώστα Καρυωτάκη παραμένει μια αιμορραγούσα πληγή ειρωνείας. Ο ποιητής της γραφειοκρατικής ασφυξίας και της υπαρξιακής παραίτησης, αποφασίζει να δώσει τέλος στη ζωή του στο στρατοκρατούμενο και επαρχιακό περιβάλλον της Πρέβεζας. Πριν τραβήξει τη σκανδάλη, επιχειρεί να πνιγεί στη θάλασσα. Όμως, επί δέκα ώρες δεν τα καταφέρνει καθώς το σώμα του —αυτό το ίδιο σώμα που τόσο ειρωνευόταν και απαξίωνε στα ποιήματά του— επαναστατεί ενστικτωδώς και τον κρατά στην επιφάνεια. Στο αποχαιρετιστήριο σημειώμά του, ο Καρυωτάκης δεν παραλείπει να ειρωνευτεί ακόμη και τον ίδιο του τον θάνατο, συνιστώντας σε όσους ξέρουν κολύμπι να μην επιχειρήσουν ποτέ να αυτοκτονήσουν «διά θαλάσσης» και υποσχόμενος, σε μια μετέπειτα (μεταθανάτια;) περίσταση να περιγράψει «τις εντυπώσεις ενός πνιγόμενου».

Συνοψίζοντας, η ειρωνεία στη λογοτεχνία δεν είναι ένα απλό διακοσμητικό στοιχείο, ούτε ένα πνευματώδες πυροτέχνημα για την τέρψη των ολίγων. Είναι η ασφαλιστική δικλείδα που προστατεύει το κείμενο από τον διδακτισμό, τον μελοδραματισμό και την απλοϊκότητα. Μας αναγκάζει να αναγνωρίσουμε τη σχετικότητα των πραγμάτων, να αμφισβητήσουμε τις μάσκες του πλαστού περίγυρού μας και να αποδεχτούμε ότι η αλήθεια είναι πάντα πιο σύνθετη, πιο σκοτεινή και, σίγουρα, πιο χιουμοριστική από όσο θα θέλαμε.

Προς επίρρωση των όσων εύγλωττα αλλά και τόσο ακαδημαϊκά γράφω, το βλέμμα μου πέφτει στα πρεσβυωπικά μου γυαλιά, αφημένα, ίσως από την ειρωνεία της τύχης, δίπλα ακριβώς στην Πολιτεία του Πλάτωνα. Καταλαβαίνω, μετά από δεκαετίες, ποιο ήταν το «δάγκωμα» για το οποίο με είχε προειδοποιήσει ο γέροντας βιβλιοθηκάριος: η συνειδητοποίηση της ανθρώπινης μικρότητας μπροστά στο μεγάλο, απρόβλεπτο παιχνίδι του χρόνου, του κόσμου, των ιδεών. «Σκιάς όναρ άνθρωπος»[1] σκέφτομαι χαμογελώντας. Γιατί όχι; Ίσως τελικά αυτό είναι ακόμα ένα από τα μοναδικά προνόμια που μας προσφέρει η Λογοτεχνία: να γελάμε με τη θνητότητά μας, όχι από αναισθησία, αλλά επειδή έχουμε πια καταλάβει βαθιά τους κανόνες της παράστασης.


[1] Απόσπασμα από τον 8ο Πυθιόνικο επίνικο του αρχαίου ποιητή Πινδάρου.

 


 
 

Κάθε ποίημα έχει τη δική του εσωτερικότητα, τα ιδιαίτερα στοιχεία του. Η ειρωνεία είναι ένα από αυτά, δυναμικό και συνήθως άδηλο. Εξελίσσεται αντίθετα από εκείνο που αρχικά φαίνεται. Ο έντεχνος ποιητής δείχνει να υποστηρίζει το κύριο θέμα με τον στίχο του, ενώ υπαινίσσεται εντελώς το αντίθετο… Ο αναγνώστης γνωρίζει συνήθως την αλήθεια, ενώ συχνά ο ήρωας του ποιήματος την αγνοεί. Η ειρωνεία στην ποίηση, δεν αυθαδιάζει. Έντεχνα, οδηγεί έμμεσα τον αποδέκτη της στο υπονοούμενο.

Αν η ποίηση δεν είναι απλή, η ειρωνεία της γίνεται γρίφος. Συνήθως ο  αναγνώστης διαισθανεταιι ότι κάτι κρύβεται σε αυτό που διαβάζει. Κάτι άλλο ή άλλα, βαθύτερα από την  επιφάνεια. Είναι αυτά που υποβάλλει ο γνήσιος ειρωνικός λόγος. Δεν λειτουργεί εχθρικά ή επιθετικά ως σαρκασμός. Αποδομεί με ποιητικό πνεύμα τις ψευδαισθήσεις του δήθεν ήρωα στο έργο. Συχνά αποδομούνται  παράλληλα και οι ψευδαισθήσεις του ίδιου του συγγραφέα ή του αναγνώστη.

Ο «είρωνας» χαρακτήρας υπάρχει από την εποχή της αρχαίας κωμωδίας. Έξυπνος, ετοιμόλογος, εναντιώνεται επινοητικά στην πλαστή πραγματικότητα που εκπροσωπεί ο «αλαζόνας» συνομιλητής. Αυτή η ποιητική ειρωνεία δεν σαρκάζει. Επιδιώκει την αποκάλυψη του δήθεν άψογου χαρακτήρα του αλαζόνα ήρωα, όπως διαμορφώθηκε από προσωπικές αξίες , αντιλήψεις, εμπειρίες. Παράλληλα και ο θεατής μπορεί πλέον να διακρίνει το υπονοούμενο μήνυμα των αντιφάσεων.

Η ποιητική ειρωνεία στη νεοελληνική της έκφραση.  Στην τραγική ποίηση, οι αναγνώστες ή θεατές γνωρίζουν άμεσα την αλήθεια στον πραγματικό χρόνο των δρώμενων. Οι ήρωες της,  με την υπερβολή  και την ύβρη που τους καθορίζουν, καταβάλλονται συχνά ως το τέλος. Στην ποιητική ειρωνεία όμως, η μεταλλαγή είναι πιο σύνθετη. Μέσα από διαλόγους, συγκρίσεις και μεταφορές, προβάλλει η δηκτική ειρωνεία του δημιουργού. Ο σαρκασμός της ενεργεί ως άμυνα και αντίθεση στην αλόγιστη συνεχόμενη πορεία της πραγματικότητας.  

Η ποιητική ειρωνεία δεν λειτουργεί ως ύφος του λόγου, αλλά ως ελευθερία της έκφρασης και κριτικής απέναντι στην κοσμική ουτοπία. Φέρνει στη επιφάνεια τις αγωνίες και τα αδιέξοδα του ανθρώπου, υποβάλλει την αυτογνωσία. Οι ποιητές της γενιάς του ‘30, μαζί με σύγχρονους πεζογράφους και εικαστικούς, δημιουργούν τον «ελληνικό μοντερνισμό». Ένα συνδυασμό των νέων ευρωπαϊκών δεδομένων με την ελληνική παράδοση. Η ειρωνεία κυριαρχεί ως μέσο ανατροπής της κοσμικής υποκρισίας που αντιστέκεται.

          Α’   

         Τον άγγελο
         τον περιμέναμε προσηλωμένοι τρία χρόνια
          κοιτάζοντας πολύ κοντά
          τα πεύκα  το γιαλό και τ’ άστρα. 
          Σμίγοντας την κόψη τ’ αλετριού ή του καραβιού την
                          καρένα
          ψάχναμε να βρούμε πάλι το πρώτο σπέρμα
          για να ξαναρχίσει το πανάρχαιο δράμα.

Είναι η πρώτη στροφή από την πρώτη ποιητική συλλογή Στροφή του Γιώργου Σεφέρη. Εκδίδεται τον Μάιο του 1931. O τίτλος υποδηλώνει τη «στροφή» ως καμπή, αλλαγή στάσης ή πορείας. Και βέβαια, η συλλογή αυτή ορίζει την αρχή της νέας «υπερρεαλιστικής» έκφρασης στη νεοελληνική ποίηση. Στο έργο αυτό υπάρχουν ακόμη ρεαλιστικά ποιήματα, όμως ξεχωρίζουν τα υπερρεαλιστικά του.   Αυτά τα «ασυνάρτητα και παράδοξα» τότε για πολλούς, που αλλάζουν οριστικά τη μορφή του ποιητικού λόγου.

Το 1935 κυκλοφορεί η Υψικάμινος του Ανδρέα Εμπειρίκου, η πρώτη ελληνική υπερρεαλιστική ποιητική συλλογή. Ταυτόχρονα, εμφανίζεται και το  Μυθιστόρημα του Σεφέρη. Αυτές οι δυο εκδόσεις καθιερώνουν το έτος 1935, ως ιστορικό σταθμό της  νεοελληνικής ποίησης. Η Υψικάμινος χλευάζεται από τους περισσότερους σύγχρονους κριτικούς. Δέκα χρόνια αργότερα, η δεύτερη ποιητική συλλογή του, Ενδοχώρα, επαινείται. Πιο σαφής στη γλώσσα, συνδέει τον υπερρεαλισμό με την ελληνική λαϊκή παράδοση.    

          Η ποίησις είναι ανάπτυξι στίλβοντος ποδηλάτου. Μέσα της    
          όλοι μας μεγαλώνουμε.  Οι δρόμοι είναι λευκοί. Τ' άνθη μιλούν.
          Από τα πέταλά τους αναδύονται συχνά μικρούτσικες παιδίσκες.
          Η εκδρομή αυτή δεν έχει τέλος.
                                           Ο πλόκαμος της Αλταμίρας (3), Ενδοχώρα

Η υπερρεαλιστική ειρωνεία ενάντια στην αστική ηθική, αποδεσμεύει  τη δημιουργικότητα της φαντασίωσης. Το ασυνείδητο χαλαρώνει, αφήνοντας να ξεφεύγουν συμπλέγματά, σκέψεις, ιδέες, συναισθήματα, φοβίες, επιθυμίες… Ζητούμενο είναι η ελευθερία του ανθρώπινου ψυχισμού, απέναντι στο ηθικό  κατεστημένο. Ο ποιητικός λόγος εγκαταλείπει έτσι μαζί με την παραδοσιακή  ομοιοκαταληξία, το γενικό κοινωνικό πλαίσιο της εποχής. Είναι ο απελεύθερος λόγος των νέων ιδεών.

 

 

Εκκαθάριση
                                                                     Les meilleures choses dans la vie sont gratuites.
                                                                     Les deuxièmes meilleures choses sont très, très chères.

                                                                                                           COCO CHANEL

 

Από το Temu στην Chanel
κι απ’ την Chanel στο Temu
κρέμομαι απ’ τα μηδενικά
της άστατης τιμής τους.
Συν-πλην εξαγοράζομαι
για μια σταγόνα o5
ευθύς μέσα στου ύπνου μου
τα ύπουλα παιχνίδια.
Ώσπου να βγει το πόρισμα
κι έντρομη να ξυπνήσω
που με εξαπάτησαν διπλά
οι κάθε τύπου γνήσιες
κι όλες οι απομιμήσεις
που χρέωσαν πολύ ακριβά
την πενιχρή ζωή μου.

 

 

Τα δέντρα είναι αναλφάβητα

Κάποτε ο ήλιος που ανέτελλε ολόσωμος
μου φάνηκε
η μεγαλύτερη ειρωνεία
καθαρό φωτοβόλημα
βολέ κεραυνοβόλο απ' τα έγκατα.

Ξεκαρδίζεται είπα
η εντροπία στα σύννεφα.

Βέβαιη αιωνιότητα!


Θνήσκω οπότε χειρότερος

ως ομιλία…

Tα δέντρα είναι αναλφάβητα;

Να συναινείς. Να μην επιλέγεις.
 

Τραγουδώντας μέσα στο φως

Όσο
μεγαλώνω
καταλαβαίνω ότι
ο Wolfgang
ο Amadeus
δεν ήταν ειρωνικός.

Ήταν
ελεύθερος.

Και
η μουσική που έγραφε
ήταν
το χαμόγελο του κόσμου
στα χείλη του.

 

Καθώς, όπως θα ξέρετε,  λόγω της ανομβρίας,
κατάντησε κι ο Ηριδανός ένα μικρό ρυάκι, 
ερήμωσε ως φαίνεται κι η νέκυια του χώρου
κι έπαψε πια κι ως σύλληψη ποιητική να εμπνέει·
είδαν και απόειδαν οι  Σκιές,
ξεχύθηκαν  απ’ τον Κεραμεικό 
και βγήκαν  στις λεωφόρους·
μάθαν και τα επιτεύγματα της νέας τεχνολογίας 
κι οργανωμένες στα κρυφά  σε μυστική διαδήλωση 
αρνούνται να αποδεχθούν την ψηφιακή αιωνιότητα·
δηλώνουν όνειρα σκιών και είδωλα καμόντων
και θέλουν πίσω Αχέροντα, ψυχοπομπούς και τον λεμβούχο Χάρο

«Χωρίς μύθο» μας λένε
 «δεν μπορείς  να παλέψεις τον θάνατο».

 

 

 

Ο Βίσνιεκ είναι από εκείνους τους ποιητές που χρησιμοποιούν την ειρωνεία όχι ως στολίδι του ποιήματος, αλλά ως τρόπο σκέψης. Στα ποιήματά του η Ιστορία, η ιδεολογία και οι μεγάλες λέξεις κατεβαίνουν από το ύψος τους και συναντούν το σώμα, την καθημερινότητα, το φαγητό, την κούραση, τον φόβο και –κάποιες φορές– το γέλιο.

Επέλεξα τέσσερα ποιήματα από το Στο τραπέζι με τον Μαρξ –από την ανθολογία Η πόλη με έναν μοναδικό κάτοικο που θα κυκλοφορήσουν από τις εκδόσεις Βακχικόν–, γιατί σε αυτά η ειρωνεία αποκτά, κατά τη γνώμη μου, μια ιδιαίτερη δύναμη: δεν λειτουργεί για να απομακρύνει τον αναγνώστη από την τραγωδία της Ιστορίας, αλλά για να τον φέρει πιο κοντά της. Ο Μαρξ, ο Ένγκελς, ο Λένιν και ο Στάλιν δεν εμφανίζονται ως μακρινές ιστορικές μορφές, αλλά ως συνδαιτυμόνες γύρω από ένα τραπέζι. Τρώνε, πίνουν, νυστάζουν, λερώνουν. Και όταν το γεύμα τελειώνει, κάποιος πρέπει να μαζέψει τα πιάτα.

Από αυτή την απλή, σχεδόν κωμική εικόνα αρχίζει μια πολύ πιο σκοτεινή ερώτηση: τι απομένει στον άνθρωπο που έρχεται μετά την Ιστορία; Και ποιος αναλαμβάνει να καθαρίσει όσα εκείνη άφησε πίσω της;

Στον Βίσνιεκ η ειρωνεία δεν έρχεται για να ελαφρύνει το βάρος της Ιστορίας. Έρχεται μάλλον για να το κάνει ανεκτό – και ακριβώς γι’ αυτό, στο τέλος, ακόμη πιο βαρύ.

Ο Μαρξ, ο Ένγκελς, ο Λένιν και ο Στάλιν κάθονται γύρω από ένα τραπέζι και τρώνε. Η Ιστορία έχει γίνει ένα τραπέζι στρωμένο με ψωμί, κρέας, σάλτσες, ποτήρια, ιδρώτα και αίμα. Τα μεγάλα ονόματα της ιδεολογίας εμφανίζονται όχι ως αγάλματα αλλά ως συνδαιτυμόνες. Τρώνε, νυστάζουν, καπνίζουν, πιτσιλούν. Και όταν το γεύμα τελειώνει, προκύπτει η πιο απλή και ίσως πιο αμείλικτη ερώτηση: ποιος θα πλύνει τα πιάτα;

Εκεί βρίσκεται, ίσως, όλη η ειρωνεία του Βίσνιεκ.

Γιατί η Ιστορία μπορεί να γράφεται με κεφαλαίο γράμμα, μπορεί να μιλά για επαναστάσεις, τάξεις, ελευθερία, κομμουνισμό και απελευθέρωση, όμως στο τέλος κάποιος πρέπει να κάτσει μπροστά στον  νεροχύτη. Κάποιος πρέπει να καθαρίσει τα υπολείμματα. Κάποιος πρέπει να μαζέψει τα σπασμένα ποτήρια και τα μαχαίρια. Και αυτός ο κάποιος είναι ο τελευταίος που ήρθε, ο νεότερος, εκείνος που έφαγε λιγότερο απ’ όλους – «πιο πολύ από ευγένεια».

Η ειρωνεία εδώ δεν είναι λοιπόν η απόσταση του ανθρώπου που ξέρει περισσότερα από τους άλλους. Είναι η δύσκολη θέση εκείνου που κληρονόμησε κάτι που δεν δημιούργησε. Ο ποιητικός αφηγητής δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι δεν ήταν εκεί. Έχει καθίσει στο ίδιο τραπέζι. Έχει μοιραστεί το ίδιο ψωμί και το ίδιο αλάτι. Έχει μεγαλώσει μέσα στην ίδια Ιστορία. Κι έτσι, όταν έρθει η ώρα του λογαριασμού, δεν μπορεί απλώς να σηκωθεί και να φύγει.

Αυτό κάνει και το γέλιο στον Βίσνιεκ ένα παράξενο γέλιο. Γελάς με τον Στάλιν που κοιμάται ανάμεσα στα βρόμικα πιάτα. Γελάς με τον Λένιν που στέλνει τον νεότερο για αλάτι και τον Στάλιν για μουστάρδα. Γελάς με την εικόνα του τεράστιου τραπεζιού που απλώνεται μέχρι τον ορίζοντα. Αλλά το γέλιο δεν προλαβαίνει να γίνει λύτρωση. Το τραπεζομάντιλο της Ιστορίας γεμίζει ματωμένα βήματα, τα σύνορα φθείρονται «σχεδόν μέχρι κραυγής».

Και ύστερα έρχεται ο κοινός τάφος.

Εκεί η ειρωνεία γίνεται σχεδόν μαύρη. Ο αφηγητής πρέπει να θάψει εκατό εκατομμύρια νεκρούς, αλλά δυσκολεύεται επειδή πάσχει από προοδευτική μυωπία, επειδή έχει φάει με τον Μαρξ μέχρι τα τριάντα του, επειδή του έχει μείνει πικρή γεύση στο στόμα και ξινίλα στο στομάχι. Οι άλλοι κάθονται, νυστάζουν, πίνουν το τσάι τους, καπνίζουν την πίπα τους· εκείνος πρέπει να κάνει τη δουλειά. Και μάλιστα μέχρι την ώρα του δείπνου.

Η υπερβολή είναι τόσο μεγάλη ώστε γίνεται ξανά κωμική. Αλλά πίσω από αυτήν βρίσκεται κάτι που δεν είναι καθόλου κωμικό: η αδυναμία να διαχωριστεί η προσωπική μνήμη από τη συλλογική Ιστορία. Ο κοινός τάφος δεν είναι μόνο ο τάφος των άλλων. Είναι και ο τόπος όπου ο αφηγητής γεννήθηκε, πήγε σχολείο, μεγάλωσε και τραγούδησε τραγούδια ελευθερίας.

Ίσως γι’ αυτό η ειρωνεία του Βίσνιεκ έχει κάτι βαθιά ανθρώπινο. Δεν μιλά από την ασφάλεια της απόστασης. Μιλά από την ίδια την τραπεζαρία, από το ίδιο τραπέζι, από το ίδιο στόμα που κάποτε έτρωγε και τώρα έχει μείνει με μια πικρή γεύση.

Και όταν στο τέλος ο αφηγητής λέει πως δεν έπρεπε να είχε καθίσει ποτέ στο τραπέζι με τον Μαρξ, η φράση ακούγεται σαν μετάνοια αλλά και σαν αδύνατη ευχή. Γιατί πώς να μην καθίσεις στο τραπέζι της Ιστορίας όταν γεννήθηκες ήδη εκεί; Πώς να αρνηθείς το ψωμί και το αλάτι που σου προσφέρθηκε πριν ακόμη προλάβεις να αποφασίσεις αν το θέλεις;

Έτσι, στον Βίσνιεκ, η ειρωνεία δεν είναι το αντίθετο της τραγωδίας. Είναι ένας τρόπος να την κοιτάξεις χωρίς να την εξιδανικεύσεις. Να κατεβάσεις τους ήρωες από τα βάθρα τους και να τους βάλεις μπροστά στα βρόμικα πιάτα τους. Να τους αφήσεις να φάνε, να πιούν, να κοιμηθούν, να λερώσουν το τραπεζομάντιλο – και ύστερα να ρωτήσεις ποιος θα καθαρίσει.

Γιατί ίσως αυτή να είναι η πιο σκληρή ερώτηση που αφήνει πίσω της κάθε Ιστορία: ποιος θα πλύνει τα πιάτα;

_________________________________

Στο τραπέζι με τον Μαρξ

1.
Είχαμε φάει σαν τα γουρούνια, με όρεξη, με λαίμαργα στόματα
για σάλτσες και αρώματα,
είχαμε τις κοιλιές γεμάτες και τα μάτια θολωμένα από τον κορεσμό·
ένας ελαφρύς ατμός ανέβαινε από το τραπεζομάντιλο, τα ψίχουλα
αχνίζανε,
τα άδεια ποτήρια γλουγλούριζαν, τα μαχαίρια καρφωμένα σε ψωμάκια
και κεφτέδες 
έτρεμαν ελαφρά, παρατείνοντας τη μνήμη του χεριού.

μύριζε αίμα και κιμά, ξίδι και καψαλισμένο δέρμα,
γλειμμένα πιάτα και ιδρώτα.
ήμασταν περήφανοι για μας μετά απ’ όσα είχαν συμβεί·
η Ιστορία είχε καθίσει μαζί μας στο τραπέζι και τώρα χόρευε ξυπόλυτη
πάνω στα θρύψαλα των σπασμένων ποτηριών.
ήμασταν περήφανοι για μας, αν και λίγο κουρασμένοι.
και ακριβώς τότε ακούστηκε η ερώτηση:
ΚΑΙ ΤΩΡΑ ΠΟΙΟΣ ΘΑ ΠΛΥΝΕΙ ΤΑ ΠΙΑΤΑ;

«εγώ όχι», είπε ο Μαρξ.
«ούτε εγώ», ακούστηκε η φωνή του Ένγκελς.
«σε κάθε περίπτωση, όχι εγώ», είπε ο Λένιν.
έμενε ο Στάλιν, αλλά ο Στάλιν κοιμόταν ήδη με το κεφάλι
                                                      ανάμεσα σε δυο βρόμικα πιάτα.
και έμενα κι εγώ, ο τελευταίος που είχε έρθει, εγώ που είχα φάει
στην πραγματικότητα λιγότερο απ’ όλους, πιο πολύ από ευγένεια.

κοίταξα μέσα στο μάτι τους – ο Μαρξ, ο Ένγκελς και ο Λένιν είχαν μάλιστα
ένα μόνο μάτι, τοποθετημένο πάνω σε έναν πυργίσκο τανκ, ένα μάτι τεράστιο σαν προβολέας,
που περιστρεφόταν κατά 360 μοίρες με κάθε κίνηση της αστικής τάξης.

κοίταξα μέσα στο μάτι τους, που τώρα ξερνούσε αίμα.
ήταν παράξενο να βλέπεις το αίμα της εργατικής τάξης να βράζει
(θα έλεγες πως ήταν μια κούπα κόκκινο γάλα ξεχασμένη πάνω στην κουζίνα).
κοίταξα μέσα στο μάτι τους και εκεί είδα μόνο τον εαυτό μου,
μόνο μου μπροστά σε έναν νεροχύτη με μαύρο νερό,
με τα χέρια χωμένα ως τους αγκώνες μέσα στο μαύρο νερό,
πλένοντας φλιτζάνια, πιάτα και πιατέλες
και πάρα πολλά μαχαίρια.
 

2.
Ξέχασα να σας πω πως το τραπέζι όπου είχαμε φάει
απλωνόταν ως τον ορίζοντα
και πάνω στο λευκό τραπεζομάντιλο φαίνονταν μόνο τα ίχνη των βημάτων μου.
δεν είναι εύκολο να είσαι ο νεότερος όταν αρχίζει μια επανάσταση.
σε στέλνει ο Λένιν για αλάτι·
δεν μπορείς να κάνεις αλλιώς, τρέχεις ως τον ορίζοντα και φέρνεις αλάτι.
σε στέλνει ο Στάλιν για μουστάρδα·
δεν έχεις τι να κάνεις, σέρνεσαι μπρούμυτα κάτω από τα πυκνά τσαμπιά των σταφυλιών,
σκάβεις ένα τούνελ μέσα από το ψωμί που σου φράζει τον δρόμο
και φτάνεις στο βάζο με τη μουστάρδα.

όχι πως είχα βρόμικες τις αρβύλες μου·
εγώ στο τραπεζομάντιλο της Ιστορίας δεν πατάω παρά ξυπόλυτος.
μόνο που οι σταγόνες του σάλιου και τα ταγγά βλέμματα των ταξικών εχθρών 
καταφέρνουν τελικά να σου λερώσουν τα πέλματα.
να λοιπόν ο λόγος που το τραπεζομάντιλο
ήταν τώρα γεμάτο ματωμένα βήματα και όλα τα χερσαία σύνορα
φθαρμένα σχεδόν μέχρι κραυγής.

 

 

Αρχικά θα ήθελα να πω και όλοι οι φιλόλογοι και πολλοί άλλοι το ξέρουν  πως η ειρωνεία χρησιμοποιείται στο θέατρο. Η ειρωνεία από τα αρχαία χρόνια αξιοποιήθηκε στη Λογοτεχνία γενικώς, δηλαδή και στην Πεζογραφία και στην Ποίηση,  αλλά και στην καθημερινή ζωή.

Στο αρχαίο δράμα, στην τραγωδία, η τραγική ειρωνεία, συμβάλλει στην πλοκή του έργου και στην ανάδειξη της αδυναμίας του ανθρώπου να αντιμετωπίσει τη μοίρα και ό,τι αυτή του επιφυλάσσει. Ας θυμηθούμε τον Οιδίποτα Τύραννο του Σοφοκλή, ο οποίος κατηγορεί για τυφλότητα σε αφτιά, νου και μάτια τον τυφλό μάντη Τειρεσία, ενώ τελικά, είναι ο ίδιος ο Οιδίπους και κουφός και τυφλός και «ανόητος», ο έξυπνος που έλυσε το αίνιγμα της Σφίγγας.

Το ίδιο και ο Κρέων, στην τραγωδία Αντιγόνη, όταν ο φύλακας του αναγγέλλει πως κάποιος έθαψε τον νεκρό Πολυνείκη,  εκείνος αμέσως σκέπτεται τους πολιτικούς του αντιπάλους, και καθόλου δεν πάει ο νους του στο ηθικό και συναισθηματικό πρόβλημα ως κίνητρο της ταφής.

Στην κωμωδία, ο Αριστοφάνης, μέγας πολέμιος του Ευριπίδη, στέλνει τον Δικαιόπολι στον Ευριπίδη: Ευριπίδη, Ευριπίδιον, / υπάκουσον , είπερ πώποτ’ ανθρώπω τινί ·/ Δικαιόπολις καλεί σε …εγώ…·

Δηλαδή:  Ευριπίδη, Ευριπιδάκη / άνοιξέ μου, αν άνοιξες ποτέ σου σε άνθρωπο. Ο Δικαιόπολις είμαι … εγώ…

Ήδη ο Αριστοφάνης με τη φράση «αν άνοιξες ποτέ σου σε άνθρωπο» ειρωνεύεται τον Ευριπίδη  που ακουγόταν για μισογύνης και μονόχνωτος.  Στη συνέχεια του ζητά κουρέλια, «εσθήτ’ ελεινήν» (από την πρόσφατη παράστασή του στον Τήλεφο, για να συγκινήσει το ακροατήριό του, υπαινισσόμενος ότι μόνο κουρελήδες παρουσιάζει στο θέατρο, αφού και ο ίδιος με κουρέλια ντυνόταν /«ράκι’ εκ τραγωδίας έχεις», όπως του λέει ο Δακαιόπολις .

Στην καθημερινή ζωή είναι ο Σωκράτης το καλύτερο παράδειγμα, όταν με τον τρόπο του έκανε τον συνομιλητή του να παραδεχτεί  την άγνοιά του.. Στον πλατωνικό διάλογο Πρωταγόρας, ο Σωκράτης ρωτά τον Πρωταγόρα τι ακριβώς διδάσκει. Και εκείνος του απαντά καμαρωτά: Πολιτική αρετή. Τότε ο Σωκράτης του λέει:  πολύ ωραία δουλειά κάνεις, αν την κάνεις…

Εκείνο το «αν» υπήρξε το φουρνέλο στην «μεγαλοπρέπεια» του Πρωταγόρα… Αν… που σημαίνει, κατά τον Σωκράτη,  Δεν· Δεν διδάσκεις αυτό που διατείνεσαι και θα στο αποδείξω…

Η Ειρωνεία δεν θα πάψει να αποτελεί θεμέλιο λίθο για κάθε πλοκή, σε κάθε εποχή, προκαλώντας ανησυχία, γέλιο και προβληματισμό.

Στην νεότερη Ποίησή μας, ο Κωνσταντίνος Καβάφης, πολύ συχνά θα ειρωνευτεί πολιτικά πρόσωπα της Ιστορίας για την ανικανότητα και την ασυδοσία τους. Ωραίο παράδειγμα μας δίνει εκείνος ο άχρηστος στο «Ας φρόντιζαν» που έχει ταλέντα και για το καλό και για το κακό και επιλέγει για να βολευτεί ή τον ένα πολιτικό (που είναι μωρός) ή τον άλλο (που είναι ηλίθιος) ή έναν  τρίτο που είναι παρόμοιος· «Βλάπτουν κ’ οι τρεις τους την  Συρία το ίδιο». Αυτό άλλωστε ομολογεί:  «κατεστραμένος άνθρωπος, τι φταίω εγώ./ Ζητώ ο ταλαίπωρος να μπαλοθώ». Κάπως παρόμοια και ο «Οροφέρνης», ο Οροφέρνης  Αριαράθου, που ήταν μόνο για «να διασκεδάζει και να οκνεύει»  όταν χρειάστηκε  «Για λίγο βγήκε α’ την λαγνεία και την μέθη/ κι ανίκανα και μισοζαλισμένος / κάτι εζήτησε να ραδιουργήσει,/ κάτι να κάμει, κάτι να σχεδιάσει,/ κι απέτυχες οικτρά κ’ εξουθενόθη». 

Ο Κ. Γ. Καρυωτάκης θα πάρει τη σκυτάλη και θα χτυπήσει το κατεστημένο, όπως αυτό εκδηλώνεται και εξαπατά τους ανθρώπους.

Το περίφημο ποίημα «Εις το άγαλμα  της Ελευθερίας που φωτίζει τον κόσμο» δεν είναι μόνο ο μακροσκελής τίτλος, αλλά και όλοι οι στίχοι οι οποίοι κραυγάζουν εναντίον των εμπόρων κάθε ηθικής και  μεγάλης αξίας. 

Λευτεριά, Λευτεριά, σχίζει, δαγκάνει
τους ουρανούς το στέμμα σου. Το φως σου,
χωρίς να καίει, τυφλώνει το λαό σου.
Πεταλούδες χρυσές οι Αμερικάνοι,
λογαριάζουν πόσα δολάρια κάνει
σήμερα το
υπερούσιο μέταλλό σου.

Λευτεριά, Λευτεριά, θα σ' αγοράσουν
έμποροι και κονσόρτσια κι εβραίοι.
Είναι πολλά του αιώνος μας τα χρέη,
πολλές οι αμαρτίες, που θα διαβάσουν
οι γενεές, όταν σε παρομοιάσουν
με
το πορτρέτο του Dorian Gray

Λευτεριά, Λευτεριά, σε νοσταλγούνε,
μακρινά δάση, ρημαγμένοι κήποι,
όσοι άνθρωποι προσδέχονται τη λύπη
σαν έπαθλο του αγώνος, και μοχθούνε,
και τη ζωή τους εξακολουθούνε,
νεκροί που η καθιέρωσις τους λείπει.

Ο Καρυωτάκης με όλη τη δύναμη τη ψυχής του ξεσπά εναντίον εκείνων που εμπορεύονται τις αξίες της ζωής και μεταφράζουν τα πάντα σε κέρδος.

Το ποίημα ανήκει στη συλλογή «Ελεγεία και Σάτιρες» και ο λόγος του σαφώς κινείται ανάμεσα στο θρήνο για το χαμένο αγαθό και την πικρή σάτιρα για την κατάντια του κόσμου. Η διπλή προσφώνηση της Ελευθερίας - Λευτεριά, Λευτεριά – σε κάθε στροφή, συνιστά έναν πικρό απόηχο και μακρινή ανάμνηση της λέξης, όπως ακουγόταν στην Ελλάδα του '21, άυλη και ιδεατή και τώρα βαριά από την υλική της παρουσία. Δεν φωτίζει τον κόσμο αλλά  α) το στέμμα της δαγκάνει  β) το φως της τυφλώνει γ) χρυσές πεταλούδες οι Αμερικάνοι δ) το υπερούσιο του ονόματός της είναι το υλικό μέταλλο της.

Οι χαρακτηρισμοί αυτοί αφαιρούν από το άγαλμα το ηθικό του νόημα  και αφήνουν μόνο την αξία του χειροπιαστού είδους: «πόσο κάνει».

Ο Καρυωτάκης χρησιμοποίησε την ειρωνεία και εναντίον του εαυτού του,  όπως στο ποίημα  «Μικρή Ασυμφωνία σε “Άλφα μέιζον”» ή στη «Μπαλάντα στους ποιητές άδοξοι πού ’ναι» και σε άλλα βεβαίως πολλά.

Ο Σεφέρης, με τη σειρά του, ξεσπαθώνει στο ποίημα «Το απομεσήμερο ενός φαύλου» εναντίον εκείνων που επιστρέφουν από την εξορία:

«Γύφτοι, ξετσίπωτοι κι αρπαχτικοί,/λένε, πατρίδα, πως πάνε εκεί/ Στα χώματά σου τα λαβωμένα/ / γιατί μαράζωσαν, τάχα, στα ξένα// και δεν αντέχουνε χωρίς εσέ/ οι φαύλοι τρέχουνε για το λουφέ»

Ο Οδυσσέας Ελύτης στη Μαρία Νεφέλη αναφέρεται στον «Πλανήτη Γη», όπου οι δυνατοί παίζουν  «Ένα σκάκι για κόρακες εξασκημένους/ να κερδίζουν πάντοτε κι απ’ τις δυο μεριές»,  αποδίδοντας τον χαρακτηρισμό στους «ηγέτες». Να θυμίσουμε επίσης, ότι το σκάκι είναι πολιτικό παιχνίδι και κάτι σαν σκάκι ή τάβλι παίζει ο Αχιλλέας με τον Αίαντα σε ένα διάλειμμα της μάχης στην Τροία,  όπως μας έχει παραδοθεί από τον αρχαίο αγγειογράφο Εξηκία, στον περίφημο μελανόμορφο αμφορέα του, 540 π.Χ., που βρίσκεται στο Μουσείο του Βατικανού.

Τα μικρής αξίας πιόνια στο σκάκι λέγονται πεσσοί και είναι τα μικρά στρατιωτάκια. Όταν ο Νίκος Εγγονόπουλος γράφει το περίφημο «πεσός υπέρ  πατρίς» (στη συλλογή, Η Κοιλάδα με τους ροδώνες, «Ένας κάπως ηλικιωμένος γενναίος στρατηγός. Όμως νεάζων και σφριγηλός» με τη  λέξη «πεσός» με ένα σίγμα (αντί του ορθού με δύο, όταν αφορά το σκάκι), εννοεί τη λέξη «πεσών», τον  νεκρό  στρατιώτη που έπεσε  «υπέρ πατρίς» αντί του ορθού «υπέρ πατρίδος». Με αυτή την ανορθογραφία και τη λανθασμένη σύνταξη, στηλιτεύει  τους ιδιοτελείς που καρπώνονται το αίμα των πεσόντων προς ίδιον όφελος. Χιλιάδες οι πεσόντες στα πεδία των μαχών και θαμμένοι στα τεράστια νεκροταφεία της Ευρώπης, χιλιάδες οι πεσόντες υπέρ πατρίδος, χιλιάδες οι σπαταλημένες ζωές σε φονικές μάχες.

Ο Εγγονόπουλος ανήκει σ’ αυτούς που πολέμησαν στο μέτωπο της Αλβανίας, τον  συνέλαβαν οι Γερμανοί και τον οδηγήθηκαν στη Γερμανία και από εκεί, χωρίς χρήματα και μέσο μεταφοράς,  επέστρεψε στην Ελλάδα με τα πόδια… Άντεξε τη μακρά πορεία και τη σκληρή κριτική, αυτός ο υπερρεαλιστής ποιητής και ζωγράφος, και απάντησε με το έργο του στους επικριτές του στους «αργόσχολους γραφιάδες» με  πικρία και χιούμορ.

Από την συλλογή «Μη ομιλείτε  εις τον Οδηγόν», το ποίημα με τον τίτλο «Ίσως» μας δίνει με ειρωνεία, αλλά και κρυφό καμάρι,  έναν διάλογο, ας πούμε με τη Μούσα: 

– Μα τι είχατε και καρφώνατε, έτσι, σhήμερις από το πρωί; 

 – Α, τίποτες… τίποτες. Μιλούσα με τον Όμηρο.  

Η ειρωνεία του δεν περιορίζεται στον λόγο αλλά και στη μορφή που δίνει στη λέξη «σhήμερις», ώστε να ξαφνιάζει και το μάτι και το  αφτί με το  έντονο και ηχητικά παχύ, ανορθόδοξα γραμμένο, «σh», σαν να τον ακούμε «με άψογη  προφορά και ακρίβεια στην άρθρωση, προσέχοντας, πίσω απ’ τα ματογυάλια του   ,,, την αντίδραση που σου προξενούσε, απολάμβανε θα ήτανε σωστό να πω την έκπληξή σου», όπως θυμάται ο Ελύτης (Ανοιχτά Χαρτιά, «Το χρονικό μιας δεκαετίας», σελ 269) .

Ο Γιάννης Ρίτσος, ένας άλλος πολλά παθών στη θάλασσα της ζωής και της Ποίησης, γράφει το ποίημα με τίτλο «Ο Ηρακλής κι εμείς», αναφερόμενος στην παιδεία του μυθικού Ηρακλή και τους πολλούς και εκλεκτούς δασκάλους του,  ανάμεσα στους οποίους ήταν και  ο «Αρπάλυκος /που τα παχιά, τα τρομερά του φρύδια πιάναν το μισό του κούτελο,/ τούμαθε για καλά την τέχνη των Αργείων: την τρικλοποδιά·/   με τούτην /κερδίζονται τα πιο πολλά, στην πυγμαχία, στην πάλη, και στα /   Γράμματα ακόμα».

Ο Ρίτσος χρειάστηκε και αυτός να σχηματίσει το  χαμόγελο της πικρής ειρωνείας στα χείλη για να αντέξει τον περίγυρο και των «Αργείων την τρικοποδιά».

Στα χρόνια τα δικά μας (τα σακάτικα, λέει ο τσουχτερός Εγγονόπουλος) έχουμε ποιητές που βλέπουν με κριτικό βλέμμα όλα εκείνα για τα οποία οι παλαιότεροι μάτωσαν και σήμερα αυτά ξεθύμαναν.

Ο Στάθης Κουτσούνης βλέπει την Ελένη μετά την Τροία·: «Καθόταν μόνη στον κοιτώνα/ /[…]/ και ξεσπάει σε λυγμούς / όταν φαντάζεται πόσες ακόμη Τροίες/ θα μπορούσε η αχαλίνωτη/ μανία της να κουρσέψει». Από την Ιθάκη πάλι «Κάθε βράδυ στον ύπνο της  η Πηνελόπη/ ονειρευόταν σημεία και τέρατα με τους μνηστήρες / το πρωί ξυπνούσε πάντα μουσκεμένη /ξεχνούσε τα όνειρα κι έπιανε τον αργαλειό/ […ύφαινε/ το νόστιμον ήμαρ του Οδυσσέα […]/  κάθυγρη πετάχτηκε μεσάνυχτα/ (ο Οδυσσέας δίπλα της ξεφυσούσε ακοκαμωμένος)/». Ουδεμία σχέση με ό,τι ο Όμηρος έχει καταθέσει. Αλλά και σε πιο προσωπικό επίπεδο ειρωνικός είναι όταν ερωτοτροπεί με μια κοπέλα με το όνομα 

«σ π ο ν δ υ λ ο α ρ θ ρ  ί τ ι δ α/  το λες και γεμίζει το στόμα σου/ […] / νομίζω μωρό μου/ πως την έχω πατήσει μαζί σου / έτσι όπως με οδηγείς ανεπαίσθητα/ σε βάθη άγνωστα του εαυτού μου».

Ο ποιητής επανεξετάζει όλα όσα κάποτε κινούσαν τον κόσμο. Πόλεμος πατήρ πάντων… και πόσες θυσίες, ηρωισμοί, συζυγική πίστη «και τέτοια», που θα ’λεγε και ο Καβάφης.  Και «τέτοια» που είναι όλα μάταια.

Ένα μόνο αξίζει, ο έρωτας,  η μόνη αλήθεια, όσο και όταν υπάρχει… και η ομορφιά ανεξίτηλη αξία … περαστική όμως… και τέλος τέλος η ειρωνεία για να μας παρηγορεί…

 

                               

 

 

 

 

 

 

 

 


Ημ/νία δημοσίευσης: 12 Οκτωβρίου 2026