Εκτύπωση του άρθρου


 

 

 

 

Ποιος θα πλύνει τα πιάτα της Ιστορίας;

Άντζελα Μπράτσου

 

Ο Βίσνιεκ είναι από εκείνους τους ποιητές που χρησιμοποιούν την ειρωνεία όχι ως στολίδι του ποιήματος, αλλά ως τρόπο σκέψης. Στα ποιήματά του η Ιστορία, η ιδεολογία και οι μεγάλες λέξεις κατεβαίνουν από το ύψος τους και συναντούν το σώμα, την καθημερινότητα, το φαγητό, την κούραση, τον φόβο και –κάποιες φορές– το γέλιο.

Επέλεξα τέσσερα ποιήματα από το Στο τραπέζι με τον Μαρξ –από την ανθολογία Η πόλη με έναν μοναδικό κάτοικο που θα παρουσιάζουν οι εκδόσεις Βακχικόν–, γιατί σε αυτά η ειρωνεία αποκτά, κατά τη γνώμη μου, μια ιδιαίτερη δύναμη: δεν λειτουργεί για να απομακρύνει τον αναγνώστη από την τραγωδία της Ιστορίας, αλλά για να τον φέρει πιο κοντά της. Ο Μαρξ, ο Ένγκελς, ο Λένιν και ο Στάλιν δεν εμφανίζονται ως μακρινές ιστορικές μορφές, αλλά ως συνδαιτυμόνες γύρω από ένα τραπέζι. Τρώνε, πίνουν, νυστάζουν, λερώνουν. Και όταν το γεύμα τελειώνει, κάποιος πρέπει να μαζέψει τα πιάτα.

Από αυτή την απλή, σχεδόν κωμική εικόνα αρχίζει μια πολύ πιο σκοτεινή ερώτηση: τι απομένει στον άνθρωπο που έρχεται μετά την Ιστορία; Και ποιος αναλαμβάνει να καθαρίσει όσα εκείνη άφησε πίσω της;

Στον Βίσνιεκ η ειρωνεία δεν έρχεται για να ελαφρύνει το βάρος της Ιστορίας. Έρχεται μάλλον για να το κάνει ανεκτό – και ακριβώς γι’ αυτό, στο τέλος, ακόμη πιο βαρύ.

Ο Μαρξ, ο Ένγκελς, ο Λένιν και ο Στάλιν κάθονται γύρω από ένα τραπέζι και τρώνε. Η Ιστορία έχει γίνει ένα τραπέζι στρωμένο με ψωμί, κρέας, σάλτσες, ποτήρια, ιδρώτα και αίμα. Τα μεγάλα ονόματα της ιδεολογίας εμφανίζονται όχι ως αγάλματα αλλά ως συνδαιτυμόνες. Τρώνε, νυστάζουν, καπνίζουν, πιτσιλούν. Και όταν το γεύμα τελειώνει, προκύπτει η πιο απλή και ίσως πιο αμείλικτη ερώτηση: ποιος θα πλύνει τα πιάτα;

Εκεί βρίσκεται, ίσως, όλη η ειρωνεία του Βίσνιεκ.

Γιατί η Ιστορία μπορεί να γράφεται με κεφαλαίο γράμμα, μπορεί να μιλά για επαναστάσεις, τάξεις, ελευθερία, κομμουνισμό και απελευθέρωση, όμως στο τέλος κάποιος πρέπει να κάτσει μπροστά στον  νεροχύτη. Κάποιος πρέπει να καθαρίσει τα υπολείμματα. Κάποιος πρέπει να μαζέψει τα σπασμένα ποτήρια και τα μαχαίρια. Και αυτός ο κάποιος είναι ο τελευταίος που ήρθε, ο νεότερος, εκείνος που έφαγε λιγότερο απ’ όλους – «πιο πολύ από ευγένεια».

Η ειρωνεία εδώ δεν είναι λοιπόν η απόσταση του ανθρώπου που ξέρει περισσότερα από τους άλλους. Είναι η δύσκολη θέση εκείνου που κληρονόμησε κάτι που δεν δημιούργησε. Ο ποιητικός αφηγητής δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι δεν ήταν εκεί. Έχει καθίσει στο ίδιο τραπέζι. Έχει μοιραστεί το ίδιο ψωμί και το ίδιο αλάτι. Έχει μεγαλώσει μέσα στην ίδια Ιστορία. Κι έτσι, όταν έρθει η ώρα του λογαριασμού, δεν μπορεί απλώς να σηκωθεί και να φύγει.

Αυτό κάνει και το γέλιο στον Βίσνιεκ ένα παράξενο γέλιο. Γελάς με τον Στάλιν που κοιμάται ανάμεσα στα βρόμικα πιάτα. Γελάς με τον Λένιν που στέλνει τον νεότερο για αλάτι και τον Στάλιν για μουστάρδα. Γελάς με την εικόνα του τεράστιου τραπεζιού που απλώνεται μέχρι τον ορίζοντα. Αλλά το γέλιο δεν προλαβαίνει να γίνει λύτρωση. Το τραπεζομάντιλο της Ιστορίας γεμίζει ματωμένα βήματα, τα σύνορα φθείρονται «σχεδόν μέχρι κραυγής».

Και ύστερα έρχεται ο κοινός τάφος.

Εκεί η ειρωνεία γίνεται σχεδόν μαύρη. Ο αφηγητής πρέπει να θάψει εκατό εκατομμύρια νεκρούς, αλλά δυσκολεύεται επειδή πάσχει από προοδευτική μυωπία, επειδή έχει φάει με τον Μαρξ μέχρι τα τριάντα του, επειδή του έχει μείνει πικρή γεύση στο στόμα και ξινίλα στο στομάχι. Οι άλλοι κάθονται, νυστάζουν, πίνουν το τσάι τους, καπνίζουν την πίπα τους· εκείνος πρέπει να κάνει τη δουλειά. Και μάλιστα μέχρι την ώρα του δείπνου.

Η υπερβολή είναι τόσο μεγάλη ώστε γίνεται ξανά κωμική. Αλλά πίσω από αυτήν βρίσκεται κάτι που δεν είναι καθόλου κωμικό: η αδυναμία να διαχωριστεί η προσωπική μνήμη από τη συλλογική Ιστορία. Ο κοινός τάφος δεν είναι μόνο ο τάφος των άλλων. Είναι και ο τόπος όπου ο αφηγητής γεννήθηκε, πήγε σχολείο, μεγάλωσε και τραγούδησε τραγούδια ελευθερίας.

Ίσως γι’ αυτό η ειρωνεία του Βίσνιεκ έχει κάτι βαθιά ανθρώπινο. Δεν μιλά από την ασφάλεια της απόστασης. Μιλά από την ίδια την τραπεζαρία, από το ίδιο τραπέζι, από το ίδιο στόμα που κάποτε έτρωγε και τώρα έχει μείνει με μια πικρή γεύση.

Και όταν στο τέλος ο αφηγητής λέει πως δεν έπρεπε να είχε καθίσει ποτέ στο τραπέζι με τον Μαρξ, η φράση ακούγεται σαν μετάνοια αλλά και σαν αδύνατη ευχή. Γιατί πώς να μην καθίσεις στο τραπέζι της Ιστορίας όταν γεννήθηκες ήδη εκεί; Πώς να αρνηθείς το ψωμί και το αλάτι που σου προσφέρθηκε πριν ακόμη προλάβεις να αποφασίσεις αν το θέλεις;

Έτσι, στον Βίσνιεκ, η ειρωνεία δεν είναι το αντίθετο της τραγωδίας. Είναι ένας τρόπος να την κοιτάξεις χωρίς να την εξιδανικεύσεις. Να κατεβάσεις τους ήρωες από τα βάθρα τους και να τους βάλεις μπροστά στα βρόμικα πιάτα τους. Να τους αφήσεις να φάνε, να πιούν, να κοιμηθούν, να λερώσουν το τραπεζομάντιλο – και ύστερα να ρωτήσεις ποιος θα καθαρίσει.

Γιατί ίσως αυτή να είναι η πιο σκληρή ερώτηση που αφήνει πίσω της κάθε Ιστορία: ποιος θα πλύνει τα πιάτα;

 

Στο τραπέζι με τον Μαρξ

1.

Είχαμε φάει σαν τα γουρούνια, με όρεξη, με λαίμαργα στόματα
για σάλτσες και αρώματα,
είχαμε τις κοιλιές γεμάτες και τα μάτια θολωμένα από τον κορεσμό·
ένας ελαφρύς ατμός ανέβαινε από το τραπεζομάντιλο, τα ψίχουλα
αχνίζανε,
τα άδεια ποτήρια γλουγλούριζαν, τα μαχαίρια καρφωμένα σε ψωμάκια
και κεφτέδες 
έτρεμαν ελαφρά, παρατείνοντας τη μνήμη του χεριού.

μύριζε αίμα και κιμά, ξίδι και καψαλισμένο δέρμα,
γλειμμένα πιάτα και ιδρώτα.
ήμασταν περήφανοι για μας μετά απ’ όσα είχαν συμβεί·
η Ιστορία είχε καθίσει μαζί μας στο τραπέζι και τώρα χόρευε ξυπόλυτη
πάνω στα θρύψαλα των σπασμένων ποτηριών.
ήμασταν περήφανοι για μας, αν και λίγο κουρασμένοι.
και ακριβώς τότε ακούστηκε η ερώτηση:
ΚΑΙ ΤΩΡΑ ΠΟΙΟΣ ΘΑ ΠΛΥΝΕΙ ΤΑ ΠΙΑΤΑ;

«εγώ όχι», είπε ο Μαρξ.
«ούτε εγώ», ακούστηκε η φωνή του Ένγκελς.
«σε κάθε περίπτωση, όχι εγώ», είπε ο Λένιν.
έμενε ο Στάλιν, αλλά ο Στάλιν κοιμόταν ήδη με το κεφάλι
                                                      ανάμεσα σε δυο βρόμικα πιάτα.
και έμενα κι εγώ, ο τελευταίος που είχε έρθει, εγώ που είχα φάει
στην πραγματικότητα λιγότερο απ’ όλους, πιο πολύ από ευγένεια.

κοίταξα μέσα στο μάτι τους – ο Μαρξ, ο Ένγκελς και ο Λένιν είχαν μάλιστα
ένα μόνο μάτι, τοποθετημένο πάνω σε έναν πυργίσκο τανκ, ένα μάτι τεράστιο σαν προβολέας,
που περιστρεφόταν κατά 360 μοίρες με κάθε κίνηση της αστικής τάξης.

κοίταξα μέσα στο μάτι τους, που τώρα ξερνούσε αίμα.
ήταν παράξενο να βλέπεις το αίμα της εργατικής τάξης να βράζει
(θα έλεγες πως ήταν μια κούπα κόκκινο γάλα ξεχασμένη πάνω στην κουζίνα).
κοίταξα μέσα στο μάτι τους και εκεί είδα μόνο τον εαυτό μου,
μόνο μου μπροστά σε έναν νεροχύτη με μαύρο νερό,
με τα χέρια χωμένα ως τους αγκώνες μέσα στο μαύρο νερό,
πλένοντας φλιτζάνια, πιάτα και πιατέλες
και πάρα πολλά μαχαίρια.
 

2.

Ξέχασα να σας πω πως το τραπέζι όπου είχαμε φάει
απλωνόταν ως τον ορίζοντα
και πάνω στο λευκό τραπεζομάντιλο φαίνονταν μόνο τα ίχνη των βημάτων μου.
δεν είναι εύκολο να είσαι ο νεότερος όταν αρχίζει μια επανάσταση.
σε στέλνει ο Λένιν για αλάτι·
δεν μπορείς να κάνεις αλλιώς, τρέχεις ως τον ορίζοντα και φέρνεις αλάτι.
σε στέλνει ο Στάλιν για μουστάρδα·
δεν έχεις τι να κάνεις, σέρνεσαι μπρούμυτα κάτω από τα πυκνά τσαμπιά των σταφυλιών,
σκάβεις ένα τούνελ μέσα από το ψωμί που σου φράζει τον δρόμο
και φτάνεις στο βάζο με τη μουστάρδα.

όχι πως είχα βρόμικες τις αρβύλες μου·
εγώ στο τραπεζομάντιλο της Ιστορίας δεν πατάω παρά ξυπόλυτος.
μόνο που οι σταγόνες του σάλιου και τα ταγγά βλέμματα των ταξικών εχθρών 
καταφέρνουν τελικά να σου λερώσουν τα πέλματα.
να λοιπόν ο λόγος που το τραπεζομάντιλο
ήταν τώρα γεμάτο ματωμένα βήματα και όλα τα χερσαία σύνορα
φθαρμένα σχεδόν μέχρι κραυγής.


Ημ/νία δημοσίευσης: 4 Οκτωβρίου 2026