Γράφει η Ευσταθία Δήμου

© Poeticanet 

Τζεμάλ Σουρεγιά, Πτεριστέρα
μετάφραση-εισαγωγή-σημειώσεις: Σοφία Διονυσοπούλου,
Γκοβόστης, Αθήνα 2025

Πολλά είναι τα κριτήρια που μπορούν να λειτουργήσουν στο πλαίσιο της αποτίμησης μιας ποιητικής μετάφρασης. Ένα από αυτά, το αρχικό, έχει να κάνει με τη χώρα και τον πολιτισμό προέλευσης του πρωτότυπου έργου, άρα και της δυνατότητας που προσφέρεται στο ελληνόγλωσσο, εν προκειμένω, κοινό να γνωρίσει έναν δημιουργό προερχόμενο από μια γλωσσική κοινότητα όχι από τις πιο γνωστές, συνήθεις και διαδεδομένες. Αυτό είναι το πρώτο που σκέφτεται κανείς όταν κρατά στα χέρια του την τελευταία μετάφραση της Σοφίας Διονυσοπούλου, ποιήτριας και μεταφράστριας, στην ποιητική συλλογή Πτεριστέρα του Τζεμάλ Σουρεγιά, κουρδικής καταγωγής δημιουργού, η οποία δημοσιεύτηκε το 1958.

Η κατατοπιστική εισαγωγή της Διονυσοπούλου προετοιμάζει τον αναγνώστη για την είσοδό του σε ένα ποιητικό σύμπαν μεστό από ερωτισμό και πάθος και κατάστικτο από τα σημάδια που ο έρωτας αφήνει όχι πια πάνω στο κορμί ή την ψυχή, αλλά πάνω στη γραφή. Βαθιά ερωτικά τα ποιήματα του Σουρεγιά, ατόφια και ακέραια κομμάτια μιας δημιουργίας η οποία, στο σύνολό της, συγκροτεί έναν ύμνο. Έναν ύμνο στην ερωτική διάθεση που εμπνέεται εξ ίσου από τη ζωή και την τέχνη. Την τέχνη της ποίησης. Είναι μια ενδιαφέρουσα αντιστροφή αυτή που θέλει την ίδια την ποίηση να διεγείρει και να ξυπνά τον ερωτισμό, με τον ίδιο τρόπο που το κάνει το αγαπημένο πρόσωπο. Είναι πολλά τα ποιήματα στα οποίο ο Σουρεγιά μοιάζει να παραμένει εντός του ποιητικού σώματος σαν να πρόκειται για ένα σώμα θελκτικό, ελκυστικό, ερωτικό, σαγηνευτικό που τον κρατά κοντά του με τη δύναμη ενός μαγνήτη, με τη δυναμική της παντοτινής τους ένωσης. Η ποίηση μοιάζει να είναι το μόνο έδαφος στο οποίο μπορεί να συντελεστεί η μεταμόρφωση του ανθρώπου σε ον ερωτικό, δηλαδή δημιουργικό. Αυτό βεβαίως δεν σημαίνει ότι τα ποιήματα του Σουρεγιά δεν συνδέονται με τη ζωή, με τον έρωτα ως βιωμένη, απολαυστική και οδυνηρή μαζί, συνθήκη. Κάθε άλλο. Το δεύτερο στοιχείο που, κατά την άποψή μου, ξεχωρίζει το βιβλίο αυτό από άλλα αφιερωμένα και επικεντρωμένα στο θέμα του έρωτα, είναι η ενατένισή του ως τη θηλυκή του όψη και λειτουργία. Ο έρωτας για τον ποιητή είναι γένους θηλυκού και από αυτή την άποψη η ποίησή του μπορεί να ερμηνευθεί υπό το πρίσμα της αναθεώρησης εκείνης της άποψης που θέλει τον έρωτα ένα ουδέτερο έδαφος ή αλλιώς ένα πεδίο μάχης δύο αντιθετικών μεταξύ τους δυνάμεων. Εδώ, το θηλυκό στοιχείο φορτίζει ολόκληρη την εγκόσμια συνθήκη και, παράλληλα, τη δημιουργία η οποία προσλαμβάνει τον χαρακτήρα μιας διαδρομής, μιας περιήγησης στις διάφορες αποχρώσεις που προσλαμβάνει το αίσθημα και ο αισθησιασμός του ποιητή. Αποχρώσεις που μπορεί να αναφαίνονται ως τολμηρότητα και τόλμη ή ακόμα και ως ήττα ή ηττοπάθεια που και πάλι όμως επιφυλάσσει τη συμμετοχή στην ηδονή.

Όλα τα παραπάνω αποκτούν μιαν αξία και μια δύναμη μεγαλύτερη αν σκεφτεί κανείς ότι μετατρέπονται σε μοτίβα, σε εξεικονίσεις ποιητικές που δεν αποσιωπούν την εικαστική τους διάσταση. Μοτίβα όπως αυτό των φτερών, που σφραγίζουν και τον τίτλο της συλλογής και που διαμορφώνουν μια ευθεία σύνδεση με τον φτερωτό θεό έρωτα όπως τον συνέλαβε η αρχαιοελληνική φαντασία. Μοτίβα που εισέρχονται στην ποίηση ενός δημιουργό ο οποίος διέγραψε έναν κύκλο ζωής και δημιουργίας μέσα στον οποίο διασταυρώθηκε η ανατολική με τη δυτική παράδοση (οι επαφές του Σουρεγιά με τη Γαλλία υπήρξαν καθοριστικές). Μια συνάντηση που δεν οδήγησε στην ώσμωση και τον συγκερασμό αλλά αντίθετα στην αρμονική συνύπαρξη και στη διαμόρφωση μιας νέας ισορροπίας. Το πάθος της Ανατολής διοχετευμένο σε μια ποίηση επηρεασμένη από τον γαλλικό υπερρεαλισμό που αρέσκεται να διαμορφώνει εικόνες εκρηκτικές, εικόνες πρωτότυπες και στιγμιοτυπικές. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι η φωτογραφική μνήμη του ποιητή (ή η δημιουργική του ανάπλαση) μεταφέρει στιγμιότυπα από τον κήπο των πρωτόπλαστων με τον έρωτα να μην αποτελεί προοπτική αλλά βιωμένη γνώση. Το παρακάτω απόσπασμα από το ποίημα «Το μήλο» είναι ενδεικτικό:

Τώρα εσύ ολόγυμνη τρως ένα μήλο
Ένα μήλο μα τι μήλο
Κόκκινο το μισό, κόκκινο και τ’ άλλο του μισό
Πουλιά πετάνε πάνωθέ του
Ουρανός πάνωθέ του
Αν θα ’πρεπε να θυμηθώ, γδύθηκες ακριβώς
τρεις μέρες πριν

Επάνω σ’ έναν τοίχο
Από τη μια τρως μήλο κόκκινο
Από την άλλη απλόχερα μοιράζεις την αγάπη σου